|
يادداشت اختصاصي «زنان نيوز» |
|
نقش زنان در جنبش تنباکو بي بديل بود |
|
|
|
با وجود حضور فعال زنان جامعه در جنبش تنباکو و اقدامات اصلاحطلبانه پس از آن بهويژه انقلاب مشروطيت، بهبود وضعيت زنان در جامعه ايران، مستلزم سواد و آگاهي عميق بود. |
|
|
به گزارش گروه استاني «زنان نيوز» از سيستان و بلوچستان؛ نرگس رحيمي، ليسانس علوم سياسي در ياداشتي اختصاصي براي «زنان نيوز» نوشت: هويت خواهي در درون زنان ايران در تمامي دورانها همواره همچون آتشي شعله ور بوده است اما با همهي تفاوتها و نابرابريهاي نابه جا به دليل نبود شرايط لازم فکري، امکان شکلگيري حرکتي عمومي براي پاس داري از حقوق زنان و نوزايي ارج و منزلت آنان فراهم نبود. نقش وضعيت زنان در دوران قاجار با تأثيرپذيري از وضعيت حاکم بر جامعه از نظر سياسي، اجتماعي، تا حدود زيادي محدود شده بود. با وجود اين، آنان در برخي فعاليتهاي اجتماعي، مانند تفريحات دستهجمعي (در جمع زنان)، امورخيريه، گردهماييها و مراسم مذهبي، دخالت و مديريت مستقيم در اداره منزل و تربيت فرزندان و در موارد معدودي نيز امور اقتصادي مانند اداره امور زمينهاي کشاورزي يا توليدات صنايع دستي شرکت ميجستند.
زنان در اين دوران، در صحنه سياست حضوري پنهان داشتند. به اين ترتيب که به عنوان مادر، خواهر يا همسران شاه، با نفوذ بر وي بهطور غيرمستقيم و به صورت واسطه قدرت بر برخي تصميمات شاهانه اعمال نفوذ ميکردند. به اين ترتيب، زنان در جامعه ايراني نيروي بالقوه و پنهاني بودند که مهارتهاي اجتماعي و فرهنگي را در سطحي محدود به دست آوردند، اما به دليل نبودن شرايط اجتماعي و سياسي مناسب نميتوانستند جايگاه مناسب خود را در اجتماع بدست آورند. نمونهاي بارز از زنان مبارز انيسالدوله (فاطمه) همسر ناصرالدينشاه و يکي از زنان قدرتمند و با نفوذ در حرم شاهي بود.
دربار? نفوذ او بر شخص شاه چنان اطمينان وجود داشت که گاه مقامات ايراني و حتي اروپايي براي برخي مقاصد خود به او متوسل ميشدند. وي اولين زن ايراني است که از طرف چند دولت اروپايي صاحب نشان شد. او زماني که ميرزاي شيرازي فتوا به تحريم تنباکو و توتون داد کسي که قليان ناصرالدينشاه را شکست او بود و در جواب اعتراض شاه که گفته بود به دستور چه کسي تنباکو و توتون حرام شده است؟! گفت: همان که مرا به تو حلال نموده است.
اين مشارکت سياسي زنان صرفاً در تهران و در ماجراي تنباکو نبود بلکه در شهرهاي ديگر نيز بانوان نفرت خود را از عقد اين قرارداد ننگين اعلام کردند. در تبريز به دعوت حاج ميرزا جواد مجتهد، بازاريان حجرههاي خود را بستند اما در اثر ارعاب و تهديد مأموران نظامي مجبور به بازگشايي مغازههايشان شدند. گويي مردان در برابر زورگوييهاي مستبدان ناگزير به عقبنشيني ميشدند اما در همين هنگام در تبريز زني مبارز و شجاع به نام «زينب پاشا» به همراه عدهاي از بانوان چادري به بازار آمد و مأموران را تهديد به برخورد مسلحانه و بازاريان را به بستن حجرههاي خويش تشويق کرد.
پس از شهامتي که بانوان تبريز از خود بروز دادند، بازار شهر به نشانه اعتراض به قرارداد رژي به طور کامل بسته شد و هزاران مرد مسلّح به شاه تلگراف کردند به هيچ عنوان زير بار اين قرارداد ننگآور نميروند. همچنين در شيراز نيز زنان از مبارزه با اين امتياز استعماري باز نماندند و در کنار مردان، به صحنه آمدند تا آن را لغو کنند. در آن زمان حکمران شيراز، سيدعلي اکبر فال اسيري را به جرم خطابههاي تحريکآميزش، پنهاني دستگير و تبعيد کرد. به دنبال اين قضيه حدود ? هزار نفر زن و مرد بهعنوان اعتراض در حرم احمد بن موسي(ع) و (شاهچراغ) جمع شدند و عدهاي از اعتراضکنندگان اقدام به بستن بازار کردند. سپس مأموران حکومتي براي نظارت بر اوضاع با اسلحه در شهر به گشتزني پرداختند. زنان عشاير نيز در اين ارتباط مقاومت درخشاني از خود نشان دادند و همه روزه تلگراف تهديدآميزي درباره فسخ اين قرارداد به تهران مخابره ميکردند.
جنبش تنباکو نمونهاي از حرکتهاي اجتماعي و سياسي است که زنان در آن نقش بسيار مهمي داشتند. اين جنبش، نخستين تجربه حضور اعتراضي زنان پيش از انقلاب مشروطه است. اين نخستين بار بود که زنان به عنوان بخشي از جامعه در قيام عمومي حضوري فعال داشتند. مشکلهاي اقتصادي و افزايش آگاهي زنان از اوضاع سياسي و اجتماعي جامعه، در مشارکت فعال زنان در اين قيام مؤثر بوده است. حضور و گاه پيشگامي زنان در جنبش تنباکو، حمايت از روحانيان، پيروي از فتواي مراجع تقليد و مبارزههاي مسلحانه براي لغو امتياز تالبوت، در پيروزي جنبش تنباکو نقشي بسيار مهمي داشته است. در کتاب «تحريم تنباکو»، نوشته ابراهيم تيموري نمونهاي از پيشگامي زنان در اين جنبش به تصوير کشيده شده است.
در اين کتاب ميخوانيم که وقتي ناصرالدينشاه ميرزاي آشتياني را تهديد به استعمال قليان در انظار عمومي يا عزيمت به عتبات کرد، زنان پيشاپيش مردان دست به اعتراض زدند. پس از اين خبر، هزاران نفر به خانهي ميرزاي آشتياني رفتند. در اين حرکت نيز زنان پيشاپيش مردان حرکت ميکردند. پس از آن معترضان به سوي قصر سلطنتي هجوم بردند. زنان درحاليکه بر سرهايشان گل ماليده بودند فرياد اعتراض سر ميدادند. جمعيت براي رسيدن به قصر بايد از بازار عبور ميکرد. زنان وقتي به «سبزهميدان» رسيدند، به بازارسرازير شدند. هر دکاني را که باز بود، بستند. جمعيت مرد و زن با گريه وزاري خود را به ارگ سلطنتي رساندند.
مطالعه منبعهاي تاريخي نشان ميدهد که زنان در جريان اعتراض به امتياز توتون و تنباکو نقش برجستهاي داشتهاند. ماموران دولتي علاوهبر آنکه بهخاطر نامحرمبودن حق زدن زنان را نداشتند، اين اقدام را کسر شاَن ميدانستند. حفظ حرمت و عفاف زنان مورد توجه همه بود. تعرض به زنان و ضربوشتم آنان ممکن بود موجب تحريک و خشم بيشتر شود. اين مسأله باعث شده بود زنان در اين وقايع بسيار مؤثر واقع شوند و بنا به اين تجربه، در جنبشهاي ديگر نيز پيشگام شدند.
تقابل نهاد روحانيت با سياست و رويارويي علماي شيعه با حکومت يکي از مهمترين مقولات اجتماعي و تاريخي در يک صد سال اخير ميباشد. واقعه «رژي» يا همان جنبش تنباکو که با فتواي مذهبي ميرزاي شيرازي به اوج رسيد، توانست بر سلطه انگليسيها آسيب و خلل جدي وارد کرده و نظام استبدادي قاجار را به چالش جدي فراخواند.
در نتيجه اين واقعيت را نميتوان ناديده گرفت که با وجود حضور فعال زنان جامعه در جنبش تنباکو و اقدامات اصلاحطلبانه پس از آن بهويژه انقلاب مشروطيت، بهبود وضعيت زنان در جامعه ايران، مستلزم سواد و آگاهي عميق بود.
انتهاي پيام/ |