|
|
|
نقش عقل و صبر در کنترل خشم از دیدگاه امام علی(ع) |
|
|
|
قدرت واقعی انسان نه در غلبه بر دیگران، بلکه در مهار خشم و حفظ تعادل هیجانی نهفته است؛ حقیقتی که امام علی(ع) آن را معیار عقلانیت و کرامت انسانی معرفی میکنند. |
|
|
تهران بزرگ -خشم یکی از احساسات طبیعی انسان است که در موقعیتهای مختلف زندگی بروز میکند؛آنچه اهمیت دارد، اصلِ وجود خشم نیست، بلکه چگونگی برخورد انسان با این احساس است.
در کلام و سیره امام علی(ع)، مدیریت خشم و حفظ تعادل هیجانی جایگاه ویژهای دارد و بهعنوان نشانهای از عقلانیت، ایمان و رشد انسانی معرفی میشود.
حضرت علی(ع) خشم را حالتی میدانند که اگر مهار نشود، عقل انسان را تضعیف میکند. ایشان میفرمایند:
«خشم، عقل را فاسد میکند»
این سخن نشان میدهد که خطر اصلی خشم، از بین رفتن قدرت تشخیص و تصمیمگیری درست است. انسان خشمگین معمولاً سخنانی میگوید یا رفتارهایی انجام میدهد که در حالت آرامش هرگز به آنها تن نمیداد.
در نگاه حضرت، انسانی که تحت تأثیر خشم تصمیم میگیرد، در واقع کنترل خود را از دست داده است؛ حتی اگر از نظر ظاهری بر دیگران غلبه کند.
در کلام حضرت،خشم بیش از آنکه یک واکنش ساده احساسی باشد، آزمونی برای عقل انسان است. ایشان هشدار میدهند که خشم میتواند عقل را از کار بیندازد و انسان را به مسیری بکشاند که با ارزشها و باورهایش در تضاد است.
یکی از مهمترین آموزههای امام این است که قدرت واقعی، در مهار نفس و احساسات نهفته است،نه در غلبه بر دیگران. ایشان میفرمایند:
"نیرومندترین مردم کسی است که بر خشم خود مسلط باشد."
این نگاه، تعریف رایج قدرت را تغییر میدهد. از دید امام، کسی که با فریاد، تندی یا خشونت واکنش نشان میدهد، ضعیفتر از کسی است که خشم خود را کنترل میکند. تعادل هیجانی، نشانه بلوغ فکری و اخلاقی انسان است.
حضرت علی(ع) بارها به پیامدهای منفی خشم اشاره کردهاند. یکی از این پیامدها، پشیمانی پس از فروکش کردن خشم است. بسیاری از اختلافها، قطع رابطهها و حتی ظلمها، نتیجه تصمیمهایی هستند که در لحظه عصبانیت گرفته شدهاند.
از نگاه حضرت،انسانی که پیش از سخن گفتن یا عمل کردن تأمل میکند، کمتر دچار پشیمانی میشود. این تأمل، همان فاصلهای است که بین احساس و رفتار ایجاد میشود و تعادل هیجانی را شکل میدهد.
انسان در حالت خشم، معمولا عجولانه قضاوت میکند، سخنانی میگوید که بعداً از آن پشیمان میشود ،رفتارهایی انجام میدهد که جبران آنها دشوار است.
حضرت با این نگاه، خشم را دشمن عقل معرفی میکنند؛ دشمنی که اگر مهار نشود، تصمیمها و روابط انسانی را تخریب میکند.
در کلام امام ،خشم بهطور مطلق نفی نمیشود. خشم میتواند در برابر ظلم، بیعدالتی و فساد، انگیزهای برای اصلاح باشد؛ اما تنها در صورتی که تحت هدایت عقل و اخلاق قرار گیرد.
اگر انسان مسلمان از نیروی خشم و غضب برخوردار نبود یا اگر بود از آن در مسیر اهداف انسانی و الهی استفاده نمی کرد چگونه می توانست در مقابل دشمنان حق ایستادگی کند؟ حضرت در این باره می فرماید:
«من احد سنان الغضب لله قوی علی قتل اشدا الباطل»آن کس که دندان خشم را در راه خدا برهم بفشارد بر نابودی سخت ترین باطل گرایان توانمند گردد.
خشم رهاشده، ویرانگر است، اما خشم کنترلشده میتواند سازنده باشد.
تعادل هیجانی دقیقاً در همین نقطه معنا پیدا میکند؛ جایی که انسان احساس دارد، اما اسیر احساس نیست.
حضرت معیار برتری انسانها را نه ثروت میدانند، نه قدرت ظاهری و نه موقعیت اجتماعی.
ایشان میفرمایند:"کسی که بر خشم خود مسلط باشد، بر نفس خود پیروز شده است."
این سخن نشان میدهد که تعادل هیجانی، نوعی پیروزی درونی است؛ پیروزیای که ارزش آن از بسیاری از پیروزیهای بیرونی بیشتر است.
انسانی که بتواند در اوج عصبانیت خود را کنترل کند، به مرحلهای از بلوغ رسیده است که امام آن را نشانه بزرگی انسان میدانند.
صبر؛ نه تحمل منفعلانه، بلکه انتخاب آگاهانه
صبر در کلام امام ،به معنای سکوت از روی ضعف یا پذیرش ظلم نیست. صبر یعنی کنترل آگاهانه احساسات برای تصمیم درست.
ایشان صبر را همراه عقل میدانند؛ یعنی انسان صبور، ابتدا میاندیشد، سپس واکنش نشان میدهد.
در مدیریت خشم، صبر کمک میکند تا فاصلهای میان احساس و رفتار ایجاد شود. همین فاصله کوتاه، میتواند مسیر یک زندگی یا یک رابطه را تغییر دهد.
یکی از راهکارهای مهم امام برای کنترل خشم، تفکر پیش از عمل است.
تفکر باعث میشود انسان پیامد رفتار خود را بسنجد،از تصمیمهای احساسی دوری کند و مسئولیت رفتار خود را بپذیرد.
در نگاه امام، انسان متعادل کسی است که اجازه نمیدهد هیجان، جای عقل را بگیرد.
در کلام امام ، کنترل خشم به معنای سرکوب ناسالم احساسات نیست. ایشان انسان را به حلم و بردباری آگاهانه دعوت میکنند، نه انکار خشم.
تفاوت مهمی وجود دارد میان خشم فروخوردهای که در دل جمع میشود و روزی به شکل شدیدتری بروز میکند و خشم مهارشدهای که با عقل، صبر و تصمیم درست همراه است.کنترل خشم یعنی شناخت احساس، پذیرش آن و سپس هدایت آگاهانه آن.
سکوت در نگاه امام علی(ع)، یکی از مؤثرترین ابزارهای کنترل خشم است. سکوت نه به معنای ضعف، بلکه نشانه عقلانیت است.
بسیاری از تنشها با یک جملهی تند آغاز میشوند و با سکوت میتوان جلوی آنها را گرفت. سکوت به انسان فرصت میدهد تا از گفتن سخن پشیمانکننده جلوگیری کند ،احترام خود و دیگران را حفظ کند و تصمیم درستتری بگیرد.
کنترل خشم و حفظ کرامت انسانی
حضرت کرامت انسان را بسیار ارزشمند میدانند. خشم مهارنشده، این کرامت را خدشهدار میکند؛ زیرا انسان را به رفتارهایی وادار میکند که با شأن انسانی سازگار نیست.
کنترل خشم، یعنی انسان حتی در سختترین شرایط وقار، ادب و انصاف خود را حفظ کند.عادلانهتر عمل میکند.در مقابل، رها کردن خشم، انسان را گرفتار اضطراب، دشمنی و ناآرامی میکند.
در پایان میتوان اینطور نتیجه گرفت که کنترل خشم در کلام امام علی(ع)، به معنای حذف احساس نیست، بلکه مدیریت آگاهانه هیجان است. امام انسان را به شناخت خشم، مهار آن با عقل و تبدیل این هیجان به رفتاری اخلاقی دعوت میکنند.
در این نگاه، کسی که بر خشم خود مسلط است، انسانی قوی، متعادل و صاحب کرامت خواهد بود.
نویسنده بسیجی - ناحیه مقاومت محلاتی سپاه تهران بزرگ |