کد خبر: 162105                      تاريخ انتشار: 1404/11/14 - 10:05
عفت کلام در خطر است؛ هشدار روان‌درمانگر به والدین و نوجوانان
 
«عفت کلام» به معنای استفاده از زبان و سخن گفتن با دقت و مراقبت در انتخاب کلمات است؛ یعنی فرد نه تنها از گفتار زشت و ناسزا پرهیز می‌کند، بلکه تلاش می‌کند تا از کلمات مثبت و محترمانه استفاده کند که به روحیه و اخلاق اطرافیان آسیبی نرساند. این مفهوم فراتر از مؤدب بودن است. مؤدب بودن تنها به رعایت قوانین اجتماعی و ظاهری صحبت کردن اشاره دارد، اما عفت کلام به معنای داشتن طهارت و پاکی در گفتار است که به حفظ و تقویت روحیه و اخلاق جامعه کمک می‌کند. این گفتگو به کوشش مریم مهری خبرنگار زنان نیوز از شهرستان بیضا تهیه شده است.
 
دکتر ایمان فخاری‌فکری، روان‌درمانگر و استاد دانشگاه‌های شیراز تصریح‌کرد: «عفت کلام» به معنای استفاده از زبان و سخن گفتن با دقت و مراقبت در انتخاب کلمات است؛ یعنی فرد نه تنها از گفتار زشت و ناسزا پرهیز می‌کند، بلکه تلاش می‌کند تا از کلمات مثبت و محترمانه استفاده کند که به روحیه و اخلاق اطرافیان آسیبی نرساند. این مفهوم فراتر از مؤدب بودن است. مؤدب بودن تنها به رعایت قوانین اجتماعی و ظاهری صحبت کردن اشاره دارد، اما عفت کلام به معنای داشتن طهارت و پاکی در گفتار است که به حفظ و تقویت روحیه و اخلاق جامعه کمک می‌کند.
دکتر‌فخاری اضافه کرد: رواج این رفتار بیشتر به دلیل تأثیرات متعدد فرهنگی، اجتماعی و رسانه‌ای است. فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی، به‌ویژه در میان نوجوانان، نقش زیادی در شکل‌دهی به رفتارهای زبانی دارند. در این فضا، بسیاری از نوجوانان به‌خاطر نبود نظارت کافی، با زبان رکیک و استفاده از الفاظ زشت به‌عنوان ابزاری برای جلب توجه یا خود را نشان دادن در جمع‌های مجازی به کار می‌برند. علاوه بر این، فشار همسالان، بحران هویت و عدم آگاهی از پیامدهای این نوع گفتار نیز از دیگر عوامل مؤثر در این تغییر است.
وی گفت: استفاده مداوم از کلمات رکیک بیشتر از آن‌که صرفاً یک عادت زبانی باشد، می‌تواند اثرات عمیقی بر شخصیت نوجوان بگذارد. زبان نه تنها ابزاری برای بیان افکار است، بلکه به‌طور مستقیم بر نحوه تفکر، تعاملات اجتماعی و هویت فرد تأثیر می‌گذارد. نوجوانانی که به‌طور مداوم از زبان زشت استفاده می‌کنند، ممکن است درک درستی از مرزهای احترام، ادب و احساسات دیگران نداشته باشند که در بلندمدت می‌تواند منجر به مشکلات روانی و اجتماعی جدی‌تر شود.
فخاری اظهار‌داشت: در آموزه‌های دینی، زبان یکی از مهم‌ترین ابزارها برای تعامل با خداوند و دیگران است. قرآن کریم تأکید دارد که زبان باید از فساد، دروغ و گناه دور باشد و باید از آن برای خیر و نیکی بهره برد. در تربیت دینی، تأکید بر این است که انسان باید زبان خود را به گونه‌ای به کار برد که موجب رشد و تعالی روحی و اخلاقی شود. زبان نه‌تنها ابزار ارتباطی، بلکه ابزار ساختن شخصیت فردی است و هرگونه استفاده نادرست از آن می‌تواند تأثیرات منفی در زندگی فرد داشته باشد.
دکتر روانشناس گفت: در واقع، توجیه نوجوان با بیان این‌ پاسخ که «همه همین‌طور حرف می‌زنند» یا «این فقط شوخی است»؛ به هیچ عنوان یک دلیل منطقی برای پیروی از این رفتار نیست. نوجوانان باید بدانند که آنچه در جامعه یا در میان دوستان رواج دارد، لزوماً درست یا سالم نیست. شوخی‌هایی که با زبان زشت و ناسزا همراه است، می‌تواند در ابتدا به‌عنوان یک رفتار بی‌ضرر به نظر برسد، اما در بلندمدت می‌تواند به تضعیف روابط اجتماعی، از دست دادن احترام و ایجاد مشکلات روانی منجر شود.
استفاده از ناسزا می‌تواند روابط اجتماعی را به‌شدت آسیب بزند. در محیط خانواده، این نوع زبان می‌تواند احساس بی‌احترامی و دوری میان اعضای خانواده ایجاد کند. در مدرسه و میان دوستان، نوجوانانی که از زبان رکیک استفاده می‌کنند، ممکن است دچار طرد شدن یا عدم پذیرش از سوی دیگران شوند. همچنین، این نوع زبان می‌تواند موجب عدم اعتماد و مشکلات ارتباطی در آینده گردد و حتی باعث بروز خشونت یا تضادهای شدیدتر در روابط بین فردی شود.
فخاری افزود: فضای مجازی، بازی‌های آنلاین، موسیقی و سریال‌ها نقش بسیار بزرگی در شکل‌دهی رفتارهای اجتماعی دارند. بسیاری از این رسانه‌ها، به‌ویژه بازی‌ها و سریال‌هایی که مخاطب عمده آنها نوجوانان هستند، گاهی بدون توجه به پیامدهای اخلاقی، به استفاده از زبان زشت و توهین‌آمیز پرداخته‌اند. این گونه محتواها می‌توانند به نوجوانان الگویی برای بیان افکار و احساسات خود به‌صورت توهین‌آمیز و رکیک بدهند، بدون اینکه آنها از آسیب‌های روانی و اجتماعی این رفتار آگاه باشند.
نوجوانان باید مهارت‌های خودآگاهی، کنترل هیجانات و مهارت‌های ارتباطی را یاد گرفته، هیجانات خود را شناسایی و مدیریت کنند تا از بروز رفتارهای تند یا زبانی نادرست جلوگیری کنند. علاوه بر این، آموزش روش‌های مؤثر برای بیان احساسات به‌ویژه در مواقع عصبانیت و استرس بسیار مهم است. نوجوانان همچنین باید تمرین کنند که چگونه با شوخی‌های مثبت و با احترام ارتباط برقرار کنند.
استاد دانشگاه شیراز با بیان این‌که والدین می‌توانند به‌طور ناخودآگاه الگویی برای فرزندان خود در زمینه زبان و رفتارهای کلامی باشند، افزود: اگر والدین در مکالمات روزانه خود از زبان رکیک یا توهین‌آمیز استفاده کنند، فرزندانی که این رفتارها را مشاهده می‌کنند، احتمالاً این شیوه را در زندگی اجتماعی خود نیز به‌کار خواهند برد. بنابراین، رفتار والدین در انتخاب کلمات، نحوه گفتگو و احترام به دیگران می‌تواند به‌طور مستقیم بر تربیت زبانی فرزندان تأثیرگذار باشد.
اولین و مهم‌ترین اقدام، آگاهی‌بخشی است. والدین باید با آرامش و به‌طور غیرمستقیم به نوجوان توضیح دهند که استفاده از این زبان چه آسیب‌هایی می‌تواند به شخصیت و روابط او وارد کند. به‌جای تذکر تند و انتقادی، لازم است به نوجوان کمک کنیم تا بفهمد چرا این رفتار نادرست است و چه تأثیراتی بر زندگی اجتماعی او دارد. همچنین، باید فضایی فراهم شود که نوجوان بتواند احساسات خود را به روش‌های سالم‌تری بیان کند.
وی اضافه کرد: تذکر مستقیم و تند معمولاً نتیجه عکس دارد. نوجوانان در این سنین به‌ویژه به دنبال استقلال و جلب توجه هستند و برخوردهای تند می‌تواند باعث مقاومت و نافرمانی شود. روش صحیح برخورد این است که والدین یا مربیان با درک و همدلی وارد موضوع شوند و با استفاده از گفت‌وگوهای آرام و منطقی، نوجوان را نسبت به پیامدهای رفتار خود آگاه کنند. ایجاد فرصت‌هایی برای تغییر رفتار، همراه با تقویت مثبت برای استفاده از زبان مناسب، بسیار مؤثرتر است.
در روان‌شناسی، ارتباط مستقیمی میان کنترل زبان و کنترل هیجانات وجود دارد. نوجوانان در این دوران به شدت در حال رشد احساسی و روانی هستند و ممکن است در مواجهه با احساسات مختلف مانند خشم، اضطراب یا هیجان، نتوانند به‌طور کامل احساسات خود را مدیریت کنند. این عدم کنترل هیجانی معمولاً به‌طور مستقیم بر زبان آنها تأثیر می‌گذارد و می‌تواند منجر به استفاده از کلمات رکیک یا رفتارهای توهین‌آمیز شود. از این رو، آموزش مهارت‌های کنترل هیجانات می‌تواند به نوجوان کمک کند تا در مواقعی که احساساتش به‌ویژه در شرایط پر استرس اوج می‌گیرد، از زبان مناسب و محترمانه‌تری استفاده کند. در حقیقت، نوجوانان نیاز دارند که یاد بگیرند چگونه احساسات خود را به روش‌های سالم و سازنده بیان کنند. این مهارت‌ها باعث کاهش رفتارهای نامناسب کلامی و تقویت روابط بین فردی آنها خواهد شد.
فخاری گفت: مدرسه، معلمان و مشاوران تربیتی نقش بسیار مهمی در شکل‌دهی به رفتارهای اجتماعی و کلامی دانش‌آموزان دارند. مدرسه محیطی است که در آن دانش‌آموزان نه‌تنها آموزش‌های علمی بلکه آموزش‌های اجتماعی و اخلاقی را نیز دریافت می‌کنند. معلمان می‌توانند با رفتارهای خود و همچنین با آموزش‌های اخلاقی، نقش مؤثری در نهادینه‌سازی عفت کلام ایفا کنند. مشاوران تربیتی نیز می‌توانند با برگزاری کارگاه‌ها و جلسات مشاوره‌ای، نوجوانان را به اهمیت کنترل زبان و انتخاب کلمات مناسب آگاه کنند. این نوع آموزش‌ها باید با محتوای مرتبط با رشد هیجانی و روانی نوجوانان ترکیب شوند تا آن‌ها به‌طور عملی یاد بگیرند که زبان به‌عنوان یک ابزار ارتباطی تأثیرگذار باید با احترام به دیگران همراه باشد.
روانشناس و روان‌درمانگر اظهار داشت: الگوسازی از سیره اهل‌بیت(ع) می‌تواند یکی از مؤثرترین روش‌ها برای تربیت نوجوانان در زمینه گفتار پاک و مسئولانه باشد. اهل‌بیت(ع) در تمام زندگی خود از زبان به‌عنوان یک ابزار سازنده برای ارتباط با خداوند و انسان‌ها استفاده می‌کردند. به‌ویژه در مواجهه با دشواری‌ها و حتی در شرایط تنش‌زا، نحوه سخن گفتن آن‌ها همیشه با عفت، احترام و آرامش همراه بود. والدین، معلمان و مشاوران می‌توانند با اشاره به سخنان و رفتارهای اهل‌بیت(ع) به نوجوانان، آنان را به استفاده از زبان سالم و محترمانه تشویق کنند. علاوه بر این، توضیح دادن مفاهیمی مانند "سکوت در زمان عصبانیت"، "احترام به مخاطب" و "انتخاب کلمات صحیح در شرایط مختلف" می‌تواند به نوجوانان کمک کند تا شیوه‌های گفتاری اهل‌بیت(ع) را در زندگی خود به کار گیرند.
دکتر‌فخاری‌فکری در پایان توصیه های والدین به فرزندان درباره عفت کلام را برشمرد:
۱) الگوسازی صحیح: والدین باید خودشان در استفاده از زبان محترمانه و بدون الفاظ زشت پیشقدم باشند. نوجوانان بیشتر از گفتار والدین، رفتار آنها را می‌آموزند.
۲) گفت‌وگوی صمیمی: والدین باید به‌طور مداوم با فرزندان خود در مورد اهمیت زبان پاک و اثرات آن بر روابط اجتماعی و روانی صحبت کنند.
۳)تشویق به ابراز احساسات سالم: والدین باید به فرزندان خود یاد دهند که احساسات خود را با زبان سازنده و بدون استفاده از کلمات توهین‌آمیز بیان کنند.
وی همینطور توصیه هایی به نوجوانان را با شرح و تفصیل بیان کرد:
_ تمرین خودآگاهی: قبل از صحبت کردن، نوجوانان باید به احساسات و کلمات خود توجه کنند و آنچه را که می‌خواهند بگویند، از نظر تأثیر آن بر دیگران ارزیابی کنند.
_ انتخاب کلمات مثبت: نوجوانان باید یاد بگیرند که در شرایط مختلف از کلمات مثبت و محترمانه استفاده کنند و هرگز اجازه ندهند خشم یا هیجان آنان بر زبانشان تسلط یابد.
_الگوگیری از افراد مثبت: نوجوانان می‌توانند از افراد مؤثر در زندگی خود مانند معلمان، خانواده یا شخصیت‌های مذهبی و فرهنگی الگوبرداری کنند و سعی کنند در گفتار و رفتار خود همانند آنها عمل کنند.