خبرگزاری زنان ایران

به گزارش خبرگزاری زنان ایران - از ديرباز، يکي از دغدغه‌هاي اصلي بشر، شناخت خويشتن و همنوعان بوده است. در آموزه‌هاي اسلامي، شناخت انسان (انسان‌شناسي) جايگاه ويژه‌اي دارد؛ چرا که مقدمه خودسازي، جامعه‌سازي و خداشناسي است. اما سؤال اينجاست که انسان‌ها را در چه شرايطي مي‌توان به درستي شناخت؟ آيا ظاهر افراد، شاخصي کافي براي ارزيابي شخصيت آن‌هاست؟ معرفي حديث نوراني اميرالمومنين علي (ع) و تأکيد بر محتواي عميق آن: اميرالمومنين علي (ع)، که خود نمونه کامل انسانيت و اسوه کرامت بودند، در کلامي پرمعنا و عميق، پرده از راز شناخت حقيقي شخصيت‌ها برمي‌دارند: «فِي تَقَلُّبِ الاَْحْوَالِ، عِلْمُ جَوَاهِرِ الرِّجَالِ»(1) (در دگرگوني حالات، گوهر مردان شناخته مي‌شود). اين حديث نه تنها يک جمله حکمت‌آميز، بلکه يک اصل روان‌شناختي و جامعه‌شناختي عميق است که راهنماي ما در ارزيابي خود و ديگران مي‌باشد.
تبيين عبارت «فِي تَقَلُّبِ الاَْحْوَالِ»:
«تقلب الأحوال» تنها به معناي سختي‌ها و مشکلات نيست، بلکه معناي گسترده‌تري دارد. شامل تغيير از فقر به غنا، از قدرت به ضعف، از گمنامي به شهرت، از بيماري به سلامتي و بالعکس است. حتي دگرگوني‌هاي اجتماعي و سياسي، و فراز و نشيب‌هاي زندگي روزمره نيز بخشي از اين دگرگوني حالات محسوب مي‌شوند. هر موقعيتي که انسان را از حالت عادي و روزمره خود خارج کند، مي‌تواند ميدان آزمايش باشد.
نقش شرايط متغير در آشکارسازي باطن: انسان در شرايط يکنواخت و بدون چالش، کمتر مجبور به تصميم‌گيري‌هاي سخت مي‌شود و اغلب مي‌تواند نقاب بر چهره حقيقي خود بزند. اما به محض تغيير شرايط، به ويژه در مواجهه با فشارها، وسوسه‌ها يا فرصت‌هاي بزرگ، شخصيت حقيقي او نمايان مي‌شود. آيا در سختي‌ها صبر پيشه مي‌کند يا ناشکري؟ آيا در ثروت و قدرت، عدالت را رعايت مي‌کند يا طغيان؟ آيا در هنگام شکست، نااميد مي‌شود يا مقاوم؟
دگرگوني حالات به عنوان غربال الهي: اين دگرگوني‌ها را مي‌توان به مثابه يک غربال يا فيلتر طبيعي ديد که ناخالصي‌ها را از گوهر جدا مي‌کند. بسياري از ادعاهاي اخلاقي، ديني و انساني در شرايط عادي مطرح مي‌شوند، اما در کوران حوادث، محک مي‌خورند و صدق يا کذب آن‌ها مشخص مي‌شود.
چرايي عدم شناخت شخصيت در شرايط عادي: در شرايط عادي، منافع شخصي، روابط اجتماعي، ترس از قضاوت ديگران و حتي عادت‌ها، ممکن است انسان را به رفتارهايي سوق دهند که لزوماً بازتاب‌دهنده باطن حقيقي او نيستند. بسياري از صفات، مانند شجاعت، سخاوت، صبر يا وفاداري، در شرايط عادي قابليت ظهور کامل را ندارند و بايد در بوته آزمايش قرار گيرند.
گوهر مردان: تفاوت ادعا با واقعيت:
تبيين عبارت «عِلْمُ جَوَاهِرِ الرِّجَالِ»:
معناي «گوهر»و «رجال»: «گوهر» به معناي اصل و ذات چيزي است، آن بخش اصيل و تغييرناپذير وجود. «رجال» نيز در اينجا به معناي انسان‌هاست، فارغ از جنسيت، و بيشتر بر بعد شخصيتي و انسانيت تأکيد دارد. پس «گوهر مردان» يعني اصالت وجودي، ذات حقيقي، ارزش‌هاي باطني و نهاد اخلاقي انسان‌ها.
تمايز «گوهر»از «نمود» و «تظاهر»: اين حديث به ما مي‌آموزد که ظاهر افراد، موقعيت اجتماعي، ثروت يا حتي گفتار نيکو، لزوماً نشان‌دهنده گوهر دروني آن‌ها نيست. چه بسا افرادي که در ظاهر بسيار موجه به نظر مي‌رسند، اما در هنگام بحران، خودخواهي، بخل يا بزدلي از خود نشان مي‌دهند. در مقابل، چه بسا افراد گمنامي که در آزمون‌هاي سخت، اوج فضايل انساني را متجلي مي‌سازند.
گوهر، همان اعتقادات و صفات راسخ: گوهر انسان را بايد در اعتقادات راسخ، ارزش‌هاي اخلاقي ثابت، ايمان حقيقي، صبر در برابر سختي‌ها، بخشندگي در هنگام داشتن، و وفاداري در شرايط دشوار جستجو کرد. اين‌ها همان اصولي هستند که در دگرگوني حالات پايدار مي‌مانند.
«أَحَسِبَ النَّاسُ أَن يُتْرَکُوا أَن يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ /وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْکَاذِبِينَ»(2)
اين آيات به صراحت بيان مي‌کنند که خداوند انسان‌ها را پس از ادعاي ايمان، بدون آزمايش رها نمي‌کند. امتحان الهي، سنت قطعي است براي اينکه صادقان از دروغگويان مشخص شوند. کلمه «فَتَنَّ» (امتحان کرديم) از ريشه «فتن» به معناي گداختن طلا در آتش براي جداسازي ناخالصي‌هاست.
اين آيه، محور اصلي حديث اميرالمومنين علي (ع) را تأييد مي‌کند. «دگرگوني حالات» همان «فتنه» و آزمايش الهي است که به واسطه آن «گوهر مردان» (صادقان و کاذبان در ادعاي ايمان) آشکار مي‌شود. ايمان و شخصيت حقيقي در شرايط آزمايش است که خود را نشان مي‌دهد، نه صرفاً با يک ادعا.
آزمايش‌هاي الهي: وسيله‌اي براي تشخيص و رشد:
حکمت آزمايش‌هاي الهي: از ديدگاه قرآن و حديث، آزمايش‌ها و دگرگوني حالات، صرفاً براي شناخت خداوند از انسان‌ها نيست (زيرا او عالم به غيب و شهادت است)، بلکه براي شناخت خود انسان از خويشتن، و براي رشد و تعالي اوست.
جدا شدن حق از باطل و ثبات از تزلزل: دگرگوني حالات، وسيله‌اي است براي مشخص شدن خط حق از باطل، و نشان دادن کساني که بر اعتقادات و اصول خود ثابت قدم هستند از کساني که با کوچکترين تزلزلي، دست از باورهايشان برمي‌دارند. اين جدا شدن در سطح فردي و اجتماعي رخ مي‌دهد.
رشد و تعالي روحي: انسان‌ها در شرايط سخت، ظرفيت‌هاي پنهان خود را کشف مي‌کنند. صبرشان افزايش مي‌يابد، اراده‌شان قوي‌تر مي‌شود و ارتباطشان با خالق محکم‌تر مي‌گردد. همانطور که فلز در آتش خالص‌تر مي‌شود، روح انسان نيز در کوره آزمايش صيقل مي‌يابد.
«وَلَنَبْلُوَنَّکُم بِشَيْءٍ مِّنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِّنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنفُسِ وَالثَّمَرَاتِ ? وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ / الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُم مُّصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ/ أُولَ?ئِکَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِّن رَّبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ ? وَأُولَ?ئِکَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ » (3)
اين آيات به صراحت انواع آزمايش‌هاي الهي را ذکر مي‌کنند: ترس، گرسنگي، کمبود مال، جان و محصولات. سپس پاداش عظيم صابران را بيان مي‌دارند؛ کساني که در مصائب مي‌گويند: ما از خداييم و به سوي او بازمي‌گرديم و بر آن‌ها درود و رحمت الهي و هدايت است.
اين آيات نمونه‌هاي بارزي از «تقلب الأحوال» را فهرست مي‌کنند و نشان مي‌دهند که در اين دگرگوني‌ها، «گوهر»صابران از ناشکران متمايز مي‌شود. اين آيات، راهکار مواجهه با بحران‌ها را نيز بيان مي‌کند: صبر و توکل به خدا که خود نشانه‌اي از گوهر پاک انساني است.
«وَلَقَدْ صَدَقَکُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُم بِإِذْنِهِ ? حَتَّي? إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُم مِّن بَعْدِ مَا أَرَاکُم مَّا تُحِبُّونَ ? مِنکُم مَّن يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنکُم مَّن يُرِيدُ الْآخِرَةَ ? ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَکُمْ ? وَلَقَدْ عَفَا عَنکُمْ ? وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَي الْمُؤْمِنِينَ » (4)
اين آيه به واقعه جنگ احد اشاره دارد، جايي که مسلمانان ابتدا پيروز شدند، اما سپس به دليل اختلاف و نافرماني گروهي از کمانداران که براي جمع‌آوري غنايم از جايگاه خود حرکت کردند، شکست خوردند. خداوند مي‌فرمايد اين اتفاق براي «ابْتَلَاء»(آزمايش) بود تا مشخص شود چه کسي دنياگراست و چه کسي آخرت‌گرا.
اين واقعه تاريخي نمونه‌اي واضح از "تقلب الأحوال" (تغيير از پيروزي به شکست) و آشکار شدن «گوهر رجال» است. در اين بحران، مشخص شد که چه کساني در ظاهر مطيع و مؤمن بودند، اما در باطن اسير طمع و دنياپرستي (که گوهر ناخالص آن‌ها بود) و چه کساني بر عهد و ايمان خود ثابت قدم ماندند.
بنابراين حديث شريف اميرالمومنين علي (ع) يک اصل اساسي در شناخت انسان و حکمت آزمايش‌هاي الهي است. اين کلام نوراني به ما مي‌آموزد که شخصيت حقيقي افراد نه در گفتار، که در عمل و در هنگام دگرگوني شرايط و مواجهه با چالش‌ها، آشکار مي‌شود. آيات قرآن نيز اين حقيقت را تأييد کرده و آزمايش را سنت الهي براي تمييز صادق از کاذب و رشد انسان معرفي مي‌کنند. اين بصيرت، هم در شناخت خودمان و هم در ارزيابي ديگران کاربرد حياتي دارد. به ما کمک مي‌کند تا در شرايط سخت، خود را محک بزنيم و به نقاط قوت و ضعفمان پي ببريم و براي تعالي آن‌ها بکوشيم. همچنين در انتخاب همراهان، دوستان، رهبران و شرکاي زندگي، به ما چشم بصيرت مي‌بخشد تا انسان فريب ظواهر را نخورد و گوهر واقعي افراد را درک کنيم. پس به جاي گريز از دگرگوني حالات، بايد آن‌ها را فرصتي براي رشد و آشکارسازي گوهر حقيقي وجود خود دانست. چرا که تنها در کوران حوادث است که فلز وجود آدمي صيقل مي‌يابد و به کمال مي‌رسد.
پي نوشت:
1.حکمت 217 نهج البلاغه
2.سوره عنکبوت/ آيات 2 و 3
3.سوره بقره/ آيات 155 تا 157
4.سوره آل عمران/ آيه 152
خبرآنلاين
انتهاي پيام/ن