خبرگزاری زنان ایران

به گزارش خبرگزاری زنان ایران - معصومه کوشکستانی- نقش زنان در عرصه پژوهش، دیگر محدود به حاشیه ‌های تاریخ علم نیست. امروز، زنان پژوهشگر زنان با پشتکار و خلاقیت، در حوزه ‌هایی چون پزشکی، فناوری، علوم اجتماعی و محیط ‌زیست، نه‌ تنها حضور دارند، بلکه پیشگام‌ هستند و توانسته‌اند مسیرهای تازه‌ای در علم بگشایند. آن هم با وجود چالش ‌هایی چون تبعیض جنسیتی، کمبود منابع، و موانع ساختاری.

آغاز راه علم و پژوهش
حضور زنان در عرصه پژوهش، داستانی از ایستادگی، تلاش و درخشش است. در حالی که قرن ‌ها زنان از دسترسی به آموزش و فعالیت ‌های علمی محروم بودند، امروز پژوهشگران زن در سراسر جهان و به ‌ویژه در ایران، در خط مقدم تولید علم ایستاده‌اند.
در بسیاری از تمدن‌ های باستانی، زنان نقش‌ هایی در طب، نجوم، ریاضیات و فلسفه ایفا می ‌کردند، هرچند اغلب نام و آثارشان در سایه تاریخ پنهان مانده است. در ایران باستان، زنانی چون آرتادخت، وزیر دارایی دوره ساسانی، و در تمدن اسلامی چهره‌ هایی مانند مریم اسطرلابی، سازنده اسطرلاب در قرن دهم میلادی نمونه‌ هایی از زنان دانشمند هستند که در حوزه‌ های علمی فعالیت داشتند.
پس از انقلاب اسلامی نیز، با گسترش آموزش عالی و تاسیس دانشگاه‌های متعدد در سراسر کشور، فرصت ‌های بیشتری برای تحصیل زنان فراهم شد. در دهه‌ های اخیر، زنان بیش از ۵۰ درصد دانشجویان دانشگاه ‌ها را تشکیل داده‌اند و در برخی رشته‌ ها مانند زیست‌ شناسی، شیمی، روان ‌شناسی و علوم اجتماعی، حتی از مردان پیشی گرفته‌اند. طبق گزارش منتشره در خبرگزاری دانشجو، تعداد محققان زن از ۳۵ هزار و 240 نفر در سال ۱۳۹۱ به ۸۷ هزار و 284 نفر در سال ۱۴۰۱ افزایش یافته است که نشان ‌دهنده رشد سهم محققان زن از ۲۶ درصد به ۳۱ درصد در این دوره است.

رشد چشمگیر در دهه‌ های اخیر
در ایران، نقطه عطف ورود زنان به عرصه علم و پژوهش را می ‌توان با تاسیس دانشگاه تهران در سال ۱۳۱۳ دانست. در ابتدا، حضور زنان در دانشگاه ‌ها محدود بود، اما به ‌تدریج و با تغییرات اجتماعی، فرهنگی و قانونی، این حضور پر رنگ ‌تر شد. در دهه ‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰، زنان بیشتری وارد رشته‌ های پزشکی، علوم پایه و علوم انسانی شدند و نخستین گام ‌ها برای مشارکت در پژوهش ‌های علمی برداشته شد.
مریم میرزاخانی، نابغه ریاضی و نخستین زن برنده مدال فیلدز، معتبرترین جایزه ریاضی جهان؛ نسرین ستوده، پژوهشگر برجسته در حوزه حقوق بشر و علوم اجتماعی؛ لیلا رحیمی، استاد دانشگاه و پژوهشگر حوزه مهندسی پزشکی با مقالات متعدد بین‌المللی؛ و فاطمه طباطبایی، پژوهشگر علوم دینی و فلسفه اسلامی با آثار تاثیرگذار در حوزه عرفان؛ نه‌ تنها در سطح ملی بلکه در سطح بین ‌المللی به عنوان نمایندگان علمی ایران شناخته می ‌شوند.
در سطح بین‌المللی نیز، زنان دانشمندانی مانند ماری کوری، روزلین فرانکلین، جین گودال و باربارا مک‌کلینتاک، مسیرهای تازه‌ای در علم گشوده‌اند..

دیدگاه کارشناسان
با وجود رشد کمی، زنان پژوهشگر هم چنان با چالش ‌هایی چون: تبعیض جنسیتی در فرصت‌ های شغلی و ارتقا علمی، کمبود حمایت مالی و امکانات پژوهشی، نقش‌ های سنتی خانوادگی که زمان و انرژی زنان را محدود می‌ کند، و کم ‌نمایی در رسانه‌ ها و مجامع علمی مواجه‌ هستند. با این حال، بسیاری از زنان با پشتکار و خلاقیت توانسته‌اند این موانع را پشت سر بگذارند و به جایگاه ‌های برجسته علمی دست یابند.
کارشناسان حوزه آموزش و پژوهش بر این باور هستند که حضور زنان در پژوهش نه‌ تنها به عدالت جنسیتی کمک می‌کند، بلکه موجب ارتقا کیفیت علمی نیز می ‌شود. محمدرضا عارف، استاد دانشگاه و پژوهشگر، می ‌گوید: زنان با دقت، پشتکار و نگاه انسانی خود، ابعاد تازه‌ای به پژوهش ‌های علمی می ‌بخشند. حمایت از آنان، سرمایه ‌گذاری برای آینده علم است. مهناز ملایی، استاد دانشگاه شیراز نیز معتقد است: برای تقویت نقش زنان در پژوهش، باید سیاست ‌های حمایتی، فرصت‌ های برابر و شبکه ‌های علمی زنان تقویت شود.

آینده پژوهش زنان در ایران
با توجه به روند رو به رشد مشارکت زنان در آموزش عالی و پژوهش، آینده‌ای روشن برای آنان متصور است. برنامه ‌هایی مانند: طرح توانمند سازی زنان پژوهشگر، بورسیه‌ های ویژه بانوان، و شبکه زنان دانشمند می‌ تواند به تقویت این مسیر کمک کند. هم چنین، حضور زنان در عرصه ‌های نوین مانند هوش مصنوعی، فناوری ‌های زیستی و علوم محیط زیست، نشان ‌دهنده تحول در نقش ‌آفرینی آنان در آینده علم است.
در این راستا باید گفت، حضور زنان در عرصه پژوهش، نمادی از تحول اجتماعی، فرهنگی و علمی است. از نخستین گام ‌ها تا درخشش در مجامع جهانی. زنان پژوهشگر ایرانی نشان داده‌اند که علم، جنسیت نمی ‌شناسد. با حمایت ‌های بیشتر، رفع موانع و ایجاد فرصت ‌های برابر، می ‌توان شاهد شکوفایی بیشتر این استعدادها بود؛ شکوفایی‌ای که نه‌ تنها به نفع زنان، بلکه به نفع کل جامعه علمی خواهد بود.
زنان پژوهشگر، به ‌ویژه در جوامعی که با موانع ساختاری روبرو هستند، نماد جسارت، پشتکار و عشق به دانایی‌ هستند. آن‌ها نه‌ تنها در حال تولید علم‌اند، بلکه با حضورشان، ساختارهای سنتی را به چالش می‌ کشند و مسیر را برای نسل ‌های بعدی هموار می‌ کنند.
در واقع، پژوهش زنان فقط یک فعالیت علمی نیست؛ یک حرکت اجتماعی است. هر مقاله‌ای که منتشر می‌کنند، هر پروژه ‌ای که پیش می‌برند، و هر جایزه‌ای که می‌ گیرند، صدایی است که می‌گوید: ما اینجاییم، می ‌دانیم، می‌ سازیم. این صدا باید شنیده شود. باید تقویت شود. چون وقتی زنان در علم بدرخشند، جهان روشن‌ تر می‌ شود.