خبرگزاری زنان ایران

به گزارش خبرگزاری زنان ایران - قم -نجمه صالحی-پژوهشگر و دانشجوی دکتری تاریخ اسلام ، مدرس حوزه و دانشگاه به مناسبت میلاد حضرت علی (ع) نوشت: در تاریخ اندیشه سیاسی و مذهبی، همواره این پرسش مطرح بوده است که آیا می‌توان از دل سنت‌های دینی، الگویی استخراج کرد که فراتر از مرزهای اعتقادی، واجد اعتبار و الهام‌بخشی جهانی باشد یا نه. تجربه تاریخی نشان می‌دهد بسیاری از چهره‌های دینی، بیرون از سنت اعتقادی خود یا به‌درستی فهم نشده‌اند یا در قالب اسطوره‌های مذهبی بازتولید شده‌اند، امری که امکان گفت‌وگوی بین‌فرهنگی درباره آنان را محدود کرده است. از این منظر، بررسی شخصیت‌هایی که توانسته‌اند در نگاه ناظران غیرهم‌کیش نیز معنا، اعتبار اخلاقی و الهام انسانی داشته باشند، اهمیتی دوچندان می‌یابد.
در این چارچوب، امیرالمومنین علیه‌السلام از معدود شخصیت‌هایی است که در متون غیر اسلامی، نه صرفاً به‌عنوان یک رهبر دینی مسلمان، بلکه به‌مثابه الگویی انسانی مورد توجه قرار گرفته است. اهمیت این بازنمایی‌ها در آن است که تصویر امام علی(ع) را از انحصار خوانش‌های درون‌مذهبی خارج کرده و امکان فهمی بین‌فرهنگی از مفاهیمی چون عدالت، شجاعت، زهد و اخلاق قدرت را فراهم می‌آورد، مفاهیمی که در تجربه تاریخی بشر همواره محل مناقشه بوده‌اند.
در میان اندیشمندان غیرمسلمان، جرجی جرداق جایگاه ویژه‌تری دارد. این نویسنده و متفکر مسیحی لبنانی در اثر مشهور خود، الإمام علی، صوت العدالة الانسانیة، امام علی(ع) را تجسم «عدالت انسانی» می‌داند، عدالتی که نه محصول یک شریعت خاص، بلکه برآمده از فطرت انسانی است. از نگاه جرداق، امیرالمومنین علیه السلام، شخصیتی است که میان قدرت سیاسی و اخلاق تعارضی قائل نیست و حتی در شرایطی که منطق سیاست اقتضای مصلحت‌اندیشی دارد، از معیارهای اخلاقی عدول نمی‌کند. نکته مهم در تحلیل او آن است که امام نه قهرمانی اسطوره‌ای و نه قدیسی دست‌نیافتنی، بلکه انسانی است که عدالت را در متن واقعیت‌های سخت اجتماعی و سیاسی زیسته است.
این تصویر محدود از امیر المومنین علیه السلام تنها در آثار جرداق ترسیم نشده است. در نوشته‌های دیگر نویسندگان غیرمسلمان نیز، با زبان‌ها و چارچوب‌های فکری متفاوت، وجوهی مشترک از امیر المومنین علیه السلام برجسته می‌شود. مادام دیالافوا، سیاح فرانسوی، در توصیف احترام شیعیان به امام علی علیه‌السلام، بر پیوند دانش، فداکاری و فضیلت اخلاقی او تأکید می‌کند. سرپرسی سایکس، ژنرال و خاورشناس انگلیسی، بزرگواری نفس، خویشتن‌داری اخلاقی و بی‌اعتنایی امام علیه‌السلام به تطمیع و هدایا را از شاخص‌ترین ویژگی‌های او می‌داند، امری که نشان‌دهنده نوع خاصی از اخلاق قدرت در سلوک علوی است. جبران خلیل جبران و میخائیل نعیمه نیز شجاعت امیرالمومنین علیه‌السلام را نه صرفاً به‌مثابه صفتی رزمی، بلکه امری اخلاقی و برخاسته از عمق وجدان انسانی تفسیر کرده‌اند.
وجه مشترک این خوانش‌ها آن است که امام علی علیه‌السلام به‌عنوان شخصیتی چندبعدی فهم می‌شود؛ انسانی که عدالت، عقلانیت، شجاعت، شفقت و زهد را هم‌زمان در خود جمع کرده و از همین رو، توانسته است بر دل‌ها اثر بگذارد بی‌آنکه به ابزارهای تحمیلی قدرت متوسل شود. چنین تصویری، امیرالمومنین علیه السلام را از چارچوب یک رهبر صرفاً اسلامی فراتر می‌برد و او را در زمره الگوهای جهانی رهبری اخلاقی قرار می‌دهد؛ الگویی که حتی بیرون از منظومه اعتقادی اسلام نیز قابل فهم و تأمل است.
با این حال، هنگامی که بحث به مسئله رهبری و ولایت می‌رسد، یکی از نقاط کانونی اختلاف در مطالعات اسلام‌شناسی غربی، واقعه غدیر خم است. بسیاری از مستشرقان تا پیش از قرن بیستم توجه چندانی به این واقعه نداشته‌اند. بر همین اساس، رویکردهای اولیه اغلب یا اصل واقعه را کم‌اهمیت تلقی کرده‌اند یا در تفسیر واژه «مولی» به قرائتی نزدیک به دیدگاه اهل سنت گرایش داشته‌اند؛ چنان‌که در آثار افرادی چون ایگناس گلدزیهر، دیوید مارگلیوث، توماس آرنولد و کارل بروکلمان دیده می‌شود.
در مقابل، در میان مستشرقان متأخر، رویکردهای متنوع‌تری پدید آمده است. ویلفرد مادلونگ معنای «مولی» را به مفهوم «ولی‌نعمت» یا حامی نزدیک می‌داند و آن را در چارچوب مسئله جانشینی پیامبر تحلیل می‌کند. پژوهشگرانی مانند ماریا داکاکه، قرائت شیعی از غدیر را پذیرفته و آن را با مفهوم رهبری کاریزماتیک توضیح داده‌اند.
در جهانی که با بحران اخلاق در رهبری، فرسایش اعتماد به قدرت و تعارض‌های هویتی مواجه است، بازخوانی شخصیت امام علی علیه‌السلام، حتی در آیینه نگاه غیرمسلمانان، نشان می‌دهد که عدالت، کرامت انسانی و شجاعت اخلاقی می‌توانند به زبانی مشترک فراتر از دین و فرهنگ تبدیل شوند. از این رو، مطالعه زندگانی امیر المومنین علیه السلام نه صرفاً یک بحث هویتی یا مذهبی، بلکه مسئله‌ای زنده در اندیشه سیاسی و اخلاقی معاصر است که بایسته است اندیشمندان به آن توجه کنند.